Pasta: 11121.002.001Título: Estudos UltramarinosAssunto: Apontamentos manuscritos [de Fernando Mourão] para actividades da Secção de Estudos Ultramarinos da Casa dos Estudantes do Império.Data: s.d.Fundo: Associação Casa dos Estudantes do ImpérioTipo Documental: Documentos Página(s): 7
11121.002.001
Documentos
Pasta: 00345.002.001Remetente: Fernando de Abranches FerrãoDestinatário: Mário SoaresData: Sexta, 13 de Março de 1959Fundo: AMS - Arquivo Mário SoaresTipo Documental: Correspondencia Página(s): 1
00345.002.001
Correspondencia
Pasta: 04668.075Título: YENAN - Por uma Cultura patriótica, científica e de massasNúmero: 14Data: domingo, 14 de setembro de 1975Directores: José Eduardo Ançã RegalaFundo: Fernando RosasTipo Documental: IMPRENSA Página(s): 17
04668.075
IMPRENSA
Pasta: 12001.018.018Título: Mural do PCPAssunto: Bilhete postal com reprodução de mural da UJC - União da Juventude Comunista, fotografado por Carlos Fernando e Avelãs Coelho, edição do Centro do Cacém.Data: s.d.Fundo: Paulo BarralTipo Documental: Documentos Página(s): 2
12001.018.018
Documentos
Pasta: 12001.018.019Título: Mural do PCPAssunto: Bilhete postal com reprodução de mural do PCP em parede da Fábrica Lusalite na Cruz Quebrada, fotografado por Carlos Fernando e Avelãs Coelho.Data: s.d.Fundo: Paulo BarralTipo Documental: Documentos Página(s): 2
12001.018.019
Documentos
Pasta: 08023.152Título: Entrevista a Silvino Soares no programa radiofónico Tuba Rai MetinAssunto: Nascido em 1941, estudou, era mecânico.
Era enfermeiro no exército português. Não por vontade, foi obrigado.
Depois trabalhou na igreja de Balide, aliciava pessoas de Viqueque para se filiarem na Apodeti.
Na invasão fugiu para o mato, exercendo a tarefa de enfermeiro. Desceu à vila em 1979.
Fez-se Fretilin. Em 1981 estabelece ligação.
Em 1983: participou no levantamento com Ular eTera Mau Bulak. Mandaram-no jogar a bola, esperava ir jogar em Viqueque. Regressou a Krarás.
Como as pessoas entraram, dando tiros.
O chefe do sub-distrito (antigo chefe do posto) enviou carta à população para descer à vila, respondeu através do condutor que transportava coisas, o chefe não respondeu. Começou a desconfiar.
Em 07-09 os indonésios e os Hansip entraram. Ele e os outros fugiram, quatro ficaram e foram mortos.
O comandante dos Hansip, Lafaek, chamou as pessoas paradescerem à vila, ele não desceu. Ular também ficou; a sua mulher e o pai desceram; foram levados para serem mortos.
Separando-se de Ular, depois encontrou-se com Taur Matan Ruak e mais outros.
Acompanhou Kilik antes da morte deste. Kilik ficou doente. Entrada do inimigo, atirou sobre eles, eles separaram-se. Kilik perdeu-se, não encontraram o seu corpo.
Foi capturado sozinho em Julho, estava à procura de aliemtnso, ficou ferido no tiroteio.
Em 1988 esteve a encinar numa escola. Trabalhou para a missão (católica); consegue contactos com Ular e o Bispo.
Em 2000 regressa a Krarás; grande emçao quando lá chegou.
Pede que sejam reconhecidos.;
[Tétum: Moris 1941, ba escola, servisu mekaniku.
Tama tropa Portugues hanesan enfermeiro. La gosta, sira obriga.
Hafoin ne’e servisu iha Igreja Balide, tuir ema Viqueque atu tama ba Apodeti.
Invasaun halai ba ai-laran, enfermeiro nafatin. Tun 1979.
Fila ba Fretilin. 1981 hahu ligasaun.
1983: levantamentu ho Ular no Terra Mau Bulak. Haruka atu joga bola, hein joga iha Viqueque. Vila ba kararas.
Oinsa ema tama, tiru.
Camat haruka surat ba populasaun atu tun, nia hatan husu kareta ba sasan, camat la hatan. Deskonfia tiha.
07 / 09 Bapak, Hansip sira tama ona. Nia ho sira seluk halai sai, nain haat hela, oho sira.
Comandante Hansip Lafaek bolu tun fali, nia la tun. Ular mos hela; ninia feen, aman tun; ema lori atu oho.
Fahe malu ho Ular, depois hetan Taur Matan ruak no sira seluk tan.
Lao ho Kilik antes nia mate. Kilik moras. Oinsa enemigu tama, tiru sira, fahe malu. Kilik lakon, la hetan ninia isin.
Kaer nia mesak iha Julho, nia buka hahan, tiru kanek.
1988 hanorin iha escola. Servisu iha misaun; konsege kontaktu Ular ho Amispu.
2000 fila ba Kraras; emosaun wainhira to’o neba.
Husu rekonhesimentu.];Fundo: Arquivo da Resistência Timorense - USAidTipo Documental: Audio Página(s): 1
08023.152
Audio
Pasta: 08023.028Título: Entrevista a Maka Saku no programa radiofónico Tuba Rai MetinAssunto: Estudou até 4ª classe, entretanto começou a guerra.
A família adere a Fretilin. Viu pessoas aos tiros no golpe em Díli.
No contra-golpe foram levadas pela Fretilin para Same. Os pais foram castigados por desconfiarem que são da UDT.
Souberam da invasão de Díli, os indonésios desembarcam em Betano. Fogem para as montanhas.
Foi capturado em 1979. como era a situação da população na zona.
Os medicamentos, etc. no mato.
Vendo mulheres enterrando mortos na vila.
Estudando em bahasa indonésio.
Estabelecendo ligação com Riak Leman em 1982. Três colegas é que asseguravam a ligação, depois foram mortos pelos indonésios e deu-se o levantamento de Dare.
Em 1987: estudou SPG (Magistério Primário) em Díli. Perdeu os contactos com as Falintil.
Regressa a Alas como professor. Riak Leman e Raul elegeram-no como Secretário da Zona.
Em 1995 os TNI prenderam António Mareta; fugiu para Díli; assumiu as tarefas do Mareta.
Como soube do assalto a Alas.
Estratégia para fazer contactos com a rede clandestina, consciensializando as pessoas. Como causar distracção aos TNI, etc.
Dando nomes a pessoas da rede clandestina que caíram nas mãos dos TNI.
Em 1996 transferiu-se para Same. Em 1998 os TNI prenderam os de Alas que fugiram para Same após o assalto de Alas. Procuraram-no e ele escondia-se na casa das Madres.
Escondeu-se com as Falintil em Fatu-Bulico.
Riak Leman pediu-lhe que fosse de novo a Díli a fim de organizar a população de Same.
Organiza o povo para as votações de 1999.
Reflexão sobre o reconhecimento.;
[Tétum: Escola to’o 4a klasse, depois funu hahu.
Familia adere ba Fretilin. Haree ema tiru iha Golpe iha Dili.
Kontra Golpe Fretilin tula sira fila ba Same. Aman sira castigo tanba ema deskonfia nia UDT.
Rona invasaun tama Dili, no Bapak tama Betano. Halai ba foho.
Kaer nia 1979. Oinsa situasaun populasaun iha neba.
Ai-moruk, etc. iha ai-laran.
Hare feto hakoi, ema mate iha vila.
Escola ho Bahasa Indoensia.
Halo ligasaun ho Riak Leman 1982. kolega nain tolu mak halo, depois Bapak oho sira hafoin levantamentu Dare nian.
1987: escola SPG iha dili. Lakon kontaktu ho Falintil.
Fila ba Alas hanesan profesor. Riak Leman ho Raul foti nia hanesan Sekretariu Zona nian.
1995 TNI atu kaer Antonio Mareta; halai mai Dili; nia simu kanar Mareta nian fali.
Oinsa rona kona ba assaltu Alas nian.
Taktika oinsa khalo kontaktu ho clandestinidade, sonsiensialisa ema. Distrai TNI oinsa, etc.
Hanaran ema klandestiidade nebe tama TNI nia liman.
1996 muda to’o Same. 1998 TNI kaer ema hotu husi Alas nebe iha Same depois assaltu Alas nian. Buka nia, nia subar iha Madre nia fatin.
Subar ho Falintil iha Fatubulico.
Riak Leman hsu mai fali Dili organisa populasaun Same nian.
Organiza povo ba votasaun 1999.
Refleksaun kona ba rekonyesimentu.];Fundo: Arquivo da Resistência Timorense - USAidTipo Documental: Audio Página(s): 1
08023.028
Audio
Pasta: 08023.024Título: Entrevista a Jacinta da Costa Alves no programa radiofónico Tuba Rai MetinAssunto: Nascida em 1963, ao todo são 12 irmãos. Os pais são agricultores.
Em 1975 no contra-golpe fugiu para as montanhas, viu queimarem a casa, etc. Esteve no mato até 1979. Era activista na Base.
Morrem pessoas, não há comida. Concentração em Lisadila. Assalto em 1978, a família desceu e foi capturada. Ao saber ficou transtornada. Também foi capturada e levada para a vila até 1979.
A princípio na vila não sabia bahasa indonésio, não foi estduar. Depois tornou-se catequista e foi ensinar.
Tornou-se responsável dos jovens em Liquiçá em 1992 até 1999. os militares eram o terror para as pessoas presas.
Contacto com Tu Loda.
Criação de CNRT, como reestruturar. Faz parte do grupo dos Direitos Humanos.
Em 1999 são criadas as milícias, provocações. Em 5-4-1999 é apedrejada a casa do Egídio. O Padre consegue resolver o incidente.
Como o Padre ou o catequista veio informar as acções das nilícias em Maubara. Chegada de ‘Besi Merah Putih’, ocupam Liquiçá, as pessoas refugian-se na Igreja, as milícias cercam-nas. Como era o jogo e debates naquele período.
Eurico Guterres chega de Dili. Como se processa a negociação.
Como ouviram os ataques. Juntamente com o Padre. O que lhes disse o Dandim (estrutura militar).
Foi a Igreja, vêm sangue e destruição. Foram esconder-se na casa das Madres, até o Bispo os levar para Díli.
Feitura de cédulas para a votação popular. Do inimigo vinham ameaças depois das votações.;
[Tétum: Moris 1963, maun aliin hamutuk 12. Inan aman agrikultor.
1975 Kontra-Golpe halai ba foho, haree ema sunu uma, etc. Hela ai-laran to’o 1979. Iha Base sai aktivista.
Ema mate, hahan laiha. Konsentra iha Lisadila. Assalta 1978, familia tun ema kaer fali. Rona atu estraga. Nia rasik ema kaer lori to’o vila 1979 deit.
Fofoun iha vila la hatene Bahasa Indonesia, la ba escola. Depois ba sai katekista no hanorin.
Sai responsavel jovem sira iha Liquica 1992 to’o 1999. Militar ninia teror, ema nebe kaer.
Kontaktu ho TuLoda.
CNRT mosu, oinsa restruktura. Tama fali Diereitus Humanus nian.
1999 milisia moris ona, provokasaun. 5 / 4 / 1999 sira tuda Egidio nia uma. Padre konsege resolve.
Oinsa Padre ka katekista mai fo hatene kona ba milisia iha Maubara. Besi Merah Putih mai, okupa Liquica, ema halai to’o Igreja, milisia halehu. Oinsa jogo, debate tempu neba.
Eurico Guterres mai husi Dili. Oinsa jogada negosiasaun.
Ionsa rona atake. Nia hamutuk ho Padre. Oinsa Dandim kolia ba sira.
Ba Igreja, hetan raan no rahun deit. Subar fali iha Madre nia fatin, to’o Ambispu lori fali sira ba Dili.
Halo sedula ba povo hodi tuir votasaun. Teror husi enemigu hafoin votasaun ne’e.];Fundo: Arquivo da Resistência Timorense - USAidTipo Documental: Audio Página(s): 1
08023.024
Audio
Pasta: 08023.140Título: Entrevista a Abel Guterres no programa radiofónico Tuba Rai MetinAssunto: Nascido em Baguia em 1956. São 15 irmãos. Estudou e depois foi para Díli, e ensdinou em Suai.
Em 1975 foi para Wahala, e depois para Caibada.
Filiou-se na UDT com uns colegas.
Contra-golpe: estava lá um avião, decidiu entrar no avião para Darwin, pensando regressaruma semana depois. Foram levados para a prisão, pensando ser hotel. Lá encontraram uns aborrígenos e tiveram medo.
Foi a Melbourne. Ao ver a filha chorou.
Teve que aprender inglês, estratégia para adquirir passaporte, ajudas obtidas de outras pessoas; coordenação realizada em 1977.
Em 1976 escuta a Radio Maubere dando notícias, por último o governo australiano mandou fechar.
Em 1983 os colegas estavam em Bali, dá informações. Recebe fotografias; sobre o Cantacto de Paz, entre outras coisas. Aumenta a moralização.
Alguns australianos sentem-se envergonhados sobre a questão de Timor, porque os timorenses ajudaram-nos muito na II Guerra, mas por último a Austrália voltou-lhe as costas.
Em 1991 o povo australiano começou a abrir os olhos.
Em 1987 teve lugar nas Filipinas uma conferência.
Em 1990 Xanana e Ramos Horta elegeram-no como representante do CNRM na Austrália e Nova Zelândia.
A dignidade daqueles que trabalham na Frente Diplomática.
Em 1990 tenta passar por Jakarta para ir a Timor, mas sem conseguir; mandaram-se regressar. Na Austrália teve mudar de nome.
Acompanhou as votações em Timor, depois regressa a Austrália. As manifestações na Austrália estavam presentes cerca de 45 mil pessoas.
Tentativas de mobilizar as pessoas, primeiro a comunidade timorense, depois australiano.
Criação da associação ETRA.
Ajuda do Governo de Nova Zelândia, etc.
Reflexão: criar condições de estabilidade para entrada de investimentos a Timor.;
[Tétum: Moris Baguia 1956. Maun aliin hamutuk nain 15. Escola, depois mai Dili, hanorin iha Suai.
1975 nia ba Wahala, muda ba Caibada.
Tama partidu UDT tempu neba tanba ho kolega sira.
Kontra-golpe: aviaun iha, hola desisaun atu tama aviaun ba Darwin, hanoin semana rua deit mai fali. Ema lori sira to’o prisaun, hanoin hotel. Hetan ema aborigen fali iha laran, tauk.
Ba Melbourne. Haree la fila, tanis.
Oinsa aprende ingles, estrategia hola pasaporte, ajuda nebe hetan husi ema; oinsa halo koordenasaun ba ida ne’e 1977.
1976 rona Radio Maubere hetan notisias, to’o ikus Governu Australia taka.
1983 kolega sira iha Bali tiha, fo informasaun. Komesa simu fotografia; kona ba Kontak Dame, buat sira ne’e hotu. Morale sai makaas fali.
Ema Australia balu sempre moi kona ba Timor, tanba Timor ajuda sira iha funu nia laran, maibe ikus liu Australia fila kotuk.
1991 povo Australia nia matan nakloke.
1987 halao konferensia iha Pilipina.
Iha 1990 Xanana ho Ramos Horta foti nia hanesan representante CNRM iha Australia no Nova Zelandia.
Oinsa dignidade ema sira seluk nebe halao servisu iha Frente Diplomatika
1990 koko liu Jakarta atu ba Timor, maibe la konsege; sira haruka hau fila ba. Iha fali Australia muda fali naran.
Mai tuir votasaun iha Timor, depois fila ba Australia. Oinsa manifestasaun povo Australia nian iha tempu neba, ema nain 45 mil.
Oinsa iha tempu ne’e hotu koko atu mobilisa ema, primeiru komunidade Timor oan sira, depois ema Australia sira.
Oinsa harii organisasaun ETRA.
Ajuda husi Governu Nova Zelandia, etc.
Refleksaun tenki kira kondissaun atu establese fatin ba investimentu tama Timor.];Fundo: Arquivo da Resistência Timorense - USAidTipo Documental: Audio Página(s): 1
08023.140
Audio
Pasta: 07073.131.264Assunto: A delegação do PAIGC, composta por Fernando Cabral e Gil Fernandes parte para Assembleia Mundial da Juventude ONU.Solicita envio de bilhetes de ida e volta.Remetente: Amílcar CabralDestinatário: Diallo Telli, Secretário Geral da OUAData: Sexta, 19 de Junho de 1970Fundo: DAC - Documentos Amílcar CabralTipo Documental: Correspondencia Página(s): 1
07073.131.264
Correspondencia